Geen paniek, we gaan het bos in Ulbeek niet met de grond gelijk maken. Er was ook geen melding van illegale verwoestingen in dit laatste restantje van het ooit mooie beboste landschap in deze deelgemeente van Wellen. Maar toch waren er bulldozers op het terrein gesignaleerd.

Potten

Sinds begin dit jaar zijn we in onze bossen gestart met een onderzoek met bodemvallen. Door potjes in de grond te plaatsen met een verdovende vloeistof kunnen we heel wat insecten die er rondlopen in kaart brengen. Ze sukkelen in de potjes en wij vissen ze er regelmatig uit. We hebben op dit moment twee locaties met telkens drie potten uitgezet. Mijn confituurpotjes worden tegenwoordig netjes uitgewassen in de kast gezet in plaats van naar de glascontainer te verhuizen. Daarin komt bij elke controle, netjes voorzien van een label met datum en locatie, de inhoud van de bodemvallen. De specialisten van Likona krijgen onze buit doorgespeeld en brengen ze netjes op soort. Voor de loopkevers is dit al gebeurd. Het lijstje is best de moeite.

Latijn

We kregen de lijst via Stefan Carolus terug gestuurd. Een serie Latijnse namen die mij alvast totaal niets vertelden over de soorten die er voorkwamen. Op dat moment was mijn (nog steeds op dat moment onbekende) favoriet zonder enige twijfel de ‘Dorcus parallelepipedus’. Die naam moet toch zonder twijfel gekozen zijn na een stevig avondje pinten pakken door de desbetreffende biologen. Zijn Nederlandse naam zal wel een belletje doen rinkelen, het klein vliegend hert.

Klein vliegend hert – Foto: Wikimedia

We gaan jullie de verdere Latijnse lijst besparen en overstappen naar de Nederlandse versies. Die bloemlezing is echt een eye-opener voor ons. Beestjes die blijkbaar voor onze voeten rondkropen waar wij het bestaan zelfs niet van vermoeden. De geelsprietkruiper, de bosbaardloper, de oranje aaskever, de roodhalszwartschild, de bronzen boszwartschild, de gewone kortnek, de veelkleurige kielspriet. Aan lyrische namen die mij telkens naar een nieuwe fantasiewereld leiden geen gebrek.

De prachtige veelkleurige kielspriet – Foto: Wikimedia

Bulldozer

Maar de meest voorkomende soort, met in totaal 343 exemplaren (jazeker), is met een enorme voorsprong de Abax ater. Een stevige, korte maar indrukwekkende naam die ook in het Nederlands indruk maakt: de bosbulldozer. Ook gekend als de gewone breedborst. Bij elke benaming zie ik in mijn fantasie een stevig gespierde kever voor mij die met enorm zware halters zich zit uit te sloven in de fitness. Een krachtpatser pur sang. Hij heeft trouwens geen goede naam in de rest van het bos. Want op zijn menu staat onder andere klein grut als wormen, slakken en insecten. Een rover eerste klasse. Gelukkig is onze bulldozer slecht 2 centimeter. In zijn gemeenschap een stevige knaap. Maar in de wereld van de bosbouw klein grut. Maar wel Ulbeeks klein grut.

De bosbulldozer – Foto: Wikipedia

Als er in kabouterland een tekort was aan sociale woningen dan is dat de laatste maanden zonder twijfel tien keer opgelost. Dankzij een natte en vrij warme periode schieten namelijk de paddenstoelen als… paddenstoelen uit de grond.

Appels

Je kan er echt niet naast kijken. Op elk gazon, in elke wegberm en natuurlijk in elk bos staan er duizenden exemplaren. Ook onze natuurgebieden ontsnappen er niet aan. Het is gewoonweg een schitterend paddenstoelen-najaar.

Eigenlijk moet je het bekijken als een goed appeljaar of eikeljaar (mastjaar zeggen de specialisten dan). Want wat we nu zien zijn de vruchten van de boom. De boom zelf zit onder de grond of bij zwammen achter de schors van de boom (die er vaak niet al te gezond zal uitzien). Het zijn de schimmeldraden. Ze kunnen zich over een grote oppervlakte verspreiden. Soms zelfs honderden meters ver. En op het voor hen geschikte moment maken ze dan vruchten aan. De paddenstoelen of zwammen die wij bovengronds of op de stam van een boom kunnen zien. En via deze vruchten maken ze zaden aan om zich voort te planten. Sporen om juist te zijn. Die zitten in de paddenstoel en worden met miljoenen tegelijk losgelaten om zo elders opnieuw schimmeldraden te gaan vormen. Wonderlijke wezens die paddenstoelen.

Lekker

En dan duiken nu ook de berichten op van wildplukkers die op zoek gaan naar lekkere paddenstoelen. Maar wees gewaarschuwd. Want meestal gaat het om minder leuke artikels. Zoals een natuurgids en paddenstoelenkenner ooit vertelde: ‘alle paddenstoelen zijn eetbaar, veel echter maar één keer’. Dus een goede raad. Laat al die mooie paddenstoelen mooi staan in de natuur (plukken is trouwens wettelijk verboden) en neem geen risico. Eén keer vergissen kan je stevige buikpijn, een ellendig gevoel en soms nog veel erger opleveren. Koop je paddenstoelen gewoon in de winkel. Dan ben je zeker dat ze je gaan smaken zonder nare gevolgen.

Eigen kweek

Of waarom zet je niet je eigen paddenstoelen-kweekstationnetje op. Het is makkelijk, plezant, niet duur en vooral lekker. Paddenstoelen uit eigen tuin. Je vindt honderden tips op internet hoe je dit best aanpakt. Wij voegen er alvast eentje bij <klik hier>

Maar vergeet niet, voor je ze plukt, om even op de hoed van de paddenstoel te tikken. Want wie weet woont er ondertussen wel een kabouter in. En die smaken echt niet lekker.

Joepie, we hebben een Vlaamse regering en we weten wat hun plannen zijn. Althans we weten wat ze in hun regeerakkoord hebben gezet. En vanuit alle hoeken komen reacties. Positieve en negatieve. En ook lees ik vaak achterdochtige en smalende berichten in de trend van “allemaal zever in pakskes”. Toch ben ik niet echt mistevreden van wat ik lees in de tekst van dit regeerakkoord.

Pessimistisch

Laten we het eerst eens bekijken met een pessimistische pet op. Wat de maatregelen tegen het klimaatprobleem betreft is het inderdaad een mager beestje. Met deze voorstellen kan je aan de kust best al beginnen met je appartementje op het gelijkvloers stilaan leeg te halen. Want binnen afzienbare tijd sta je daar in je woonkamer met je voeten in het zeewater. Veel te weinig ambitie en het zwaard van ‘dat mag niks kosten voor de burger’ hangt er steeds boven. Jammer.

Ook de beloftes van meer natuur en meer bos zijn geen winst op het eerste zicht. Want die staan al jaren in het lijstje van ‘dat moeten we ook eens gaan doen’.

Optimistisch

Maar toch. De beloftes staan wel duidelijk op papier. 20.000 ha meer erkende natuur binnen de 5 jaar, 10.000 ha meer bos waarvan 4.000 de komende jaren, plannen voor meer biodiversiteit en steun aan kwetsbare soorten, herziening (nog maar eens) van de, op dit moment onwerkbare, subsidiëring van de natuurverenigingen en andere beschermers van de natuur, steun aan de Regionale Landschappen en de Bosgroepen en een aanpak op wetenschappelijke basis van de jacht op kwetsbare soorten (de patrijs zal dit graag horen). Dus de intenties zijn er en ze zijn een stuk concreter en krachtiger dan dat we gewoon zijn van onze regering. En over het klimaat wordt een standpunt ingenomen en duidelijk geopperd dat het tijd is om te handelen. Een paragraaf die we te danken hebben aan alle Greta’s en Anuna’s die het er met heel veel branie in hebben geschreeuwd.

Schuld

En belofte maakt schuld. Een uitspraak die volgens veel mensen in de politiek niet klopt. En toch hoop ik dat we deze keer die beloftes wel zien waargemaakt worden. Wij geven hen alvast op dit moment het voordeel van de twijfel. De toekomst zal uitwijzen of we naïef waren of beloond worden voor ons (voorzichtig) geloof in deze nieuwe Vlaamse regering.

Er ligt ergens een graf in de Limburgse bossen. Dat van Naya, want er is geen haar op mijn hoofd die daar nog aan twijfelt. Naya is niet meer. De daders van haar dood zullen we niet moeten gaan zoeken in de groep van mensen die haar komst een tijd geleden toejuichten. Maar daar gaat het niet over. Het is voor de Vlaamse natuur voorzeker een groot drama. Maar toch,… in wolvenmiddens wordt er over dit vooral geen woord gerept. Want de natuur zit helemaal anders in elkaar dan hoe wij als mens denken. De natuur denkt simpelweg niet. Ze past zich aan en heeft maar één doel, overleven.

Omgekeerd

Natuur is flexibel en reageert heel snel (naar hun normen) op wijzigingen in haar omgeving. Ze doet net het omgekeerde wat wij als mensen doen. Wij proberen nu net die gewijzigde omgeving aan te passen aan onze leefwijze en noden. Eigenlijk zijn wij het enige wezen op aarde dat zo reageert. En dit levert een vreemde situatie op. Doordat wij er alles aan doen om onze omgeving en alles wat daar leeft te verplichten om zich aan te passen aan ons, krijgen we een kettingreactie aan veranderingen. Niet altijd in de goede richting volgens ons. Maar wel altijd in de goede richting volgens de natuur. Want de natuur maakt op lange termijn nooit slechte keuzes. Wat het Naya-verhaal betreft zien we dus dat een aantal mensen vonden dat de wolf niet paste in hun plaatje. En daarom moest ze verdwijnen. Hierdoor is dit individu ergens onder de zoden gestopt. Maar wat de reactie van de natuur zal zijn is nog even afwachten. Als die vindt dat de wolf hier wel thuishoort dan komt hij gewoon terug. Ondanks alle pogingen om dit tegen te houden.

Bewijs

Een ander voorbeeld uit de categorie niet-geliefde-beestjes levert het bewijs. Ik las in de krant dat nog nooit zo veel steenmarters waren. Ook niet echt een beest met een uitgebreide fanclub in bepaalde middens. Hun straffe stoten als zolder-vernielers en motorkabels-verslinders bezorgde hen een kwalijke reputatie. En je mag gerust zijn, ondanks dat het een beschermde soort is. Als je de hoop steenmarters zou zien die jaarlijks het loodje leggen, is dat even schrikken. Zowel door koning auto als door menselijk ingrijpen worden er jaarlijks een massa van deze beschermde soort naar de marterhemel geholpen. Maar de marters reppen hier geen woord over. Ze doen gewoon waar ze goed in zijn. Overleven en plekjes inpalmen die zijn vrijgekomen. En daar slagen ze dus, volgens mijn krant, wonderwel in.

Graven

En zo kan ik jullie nog een hele reeks aan voorbeelden voorschotelen. En wij, als mensen, blijven met oogkleppen op volharden in onze arrogantie dat wij deze evolutie kunnen doorbreken. Nu is het natuurlijk wel zo dat wij als mensdom een grote invloed hebben op hoe die evolutie verloopt. Maar dat we deze onder controle hebben is de grootste misrekening die wij ooit maakten. Want door steeds maar aanpassingen te vragen of te doen aan onze omgeving en de natuur in zijn geheel, en hierdoor ook aan alle radertjes in dit geheel. En te weigeren om onszelf aan te passen aan een gewijzigde wereld. Graven wij aan een stevig tempo aan een ander graf. Dat van onszelf. En als ze de laatste mens ooit in dat graf leggen zal het besef dat we alles totaal verkeerd hebben aangepakt te laat komen. Of heb ik ongelijk? Misschien even gaan vragen aan de volgende wolf?

Wie deze foto herkent is even oud of ouder dan mij. Deze legendarische Amerikaanse TV-serie Bonanza begon met een generiek die op dit moment super-actueel zou zijn. Een kaart van ergens een stukje Amerika wordt met een klein vlammetje in vuur gestoken en brand dan op om de helden in galop te laten verschijnen. Voor wie er nog eens van wil genieten hier een link naar de catchy generiek.
https://www.youtube.com/watch?v=iQjb_QiFbJE

Jammer genoeg roept dit beeld momenteel andere gevoelens op. Want Amerika, en dan vooral Brazilië, staat in vuur en vlam. En dat zorgt voor heel wat commotie. Nu ga ik hier niet opnieuw met het vingertje in de lucht alle ontkenners van het probleem terecht wijzen. Want dat wordt momenteel genoeg en beter gedaan door anderen. Maar ik zie tot mijn grote verbazing dat die ontkenners steeds meer aanhang krijgen. Ook bij mensen die ik dacht dat ze de natuur toch naar waarde zouden schatten. Vreemd.

Een ontkenning om zo het nakende onheil niet te moeten zien? Een vlucht van de waarheid? Een wat-kan-ik-er-aan-doen reactie? Een meelopen met de kudde op zijn gnoes? Wie zal het zeggen? Een vaststelling die mij alvast nog meer doet beseffen dat de oplossing voor dit probleem er eentje is die steeds moeilijker en complexer zal worden.

Maar we geven het niet op. Elke actie die mensen kan overhalen om anders te gaan leven om de impact van de mens op de natuur te verminderen is welkom. Weliswaar telkens een druppel op de hete aarde (en deze keer letterlijk). Maar weet dat heel veel druppels een regenbui vormen. Genoeg regen om de brand te blussen. Jouw druppel is ook van harte welkom.

Jawel, we krijgen denkelijk een Vlaamse regering en Bartje heeft zijn huiswerk gemaakt en een startnota opgesteld. Als groene jongens gaan we dan dadelijk, gewapend met een sterk vergrootglas, op zoek naar punten over milieu en natuur.

20.000

Tot onze verbazing stonden er deze keer een aantal beloftes in die rechtstreeks en ondubbelzinnig over natuur gingen. Ik citeer:

In de eerste zinnen wordt onze hoop op een systeem van statiegeld duidelijk terug naar de vergeetput geveegd. Geen goed begin. Maar dan komt een cijfer waar ik toch even blij van denk te worden. 20.000 ha extra natuur en nog eens 10.000 ha nieuwe bossen. Als dat even kan, graag.

Op de website van ANB kan je zien dat er in 2017 nog geen 20.000 ha erkende natuurreservaten was (want wij veronderstellen dat het daar over gaat). En dat zou dus zo maar eventjes verdubbeld worden. Misschien dat ze toch iets anders bedoelen (denkelijk wel). Want er is buiten de erkende reservaten natuurlijk ook nog natuur (gelukkig).

Die 10.000 ha extra bos is dan weer iets minder ambitieus. In 2015 was er in Vlaanderen 164.000 ha bos. Weet wel dat het begrip bos in ons landje wel heel rekbaar is. Zo vindt de overheid nog altijd dat een aanplant met populieren ook een bos is. En wie ooit de boskaart heeft gezien kan getuigen dat men heel creatief kan zijn als ze moeten aantonen hoeveel bos er nu juist is. Maar toch, 10.000 ha, dat is toch een behoorlijke oppervlakte op het eerste zicht.

Sneuvelen

Maar voor we onze vreugdedans inzetten, toch even een paar bedenkingen. Het lijken ambitieuze beloftes, maar eigenlijk valt het toch wat tegen. En zoals ik net zei. Het zijn beloftes en die kunnen in de politiek soms sneller verdwijnen dan de sneeuw die op een autostrade valt waar die nacht net een vrachtwagen zout werd uitgekieperd.

En deze tekst moet nog door de onderhandelingen gesleurd worden. Onderhandelingen met een partij die ooit de minister van milieu leverde die blijkbaar niet doorhad dat ze die portefeuille had en onze natuur stevig liet achteruit boeren (een woord dat bij haar paste). De andere partij die ook aan tafel zit heeft milieu en natuur ook niet echt in de top tien van hun agenda staan.

Maar laat ons alles toch maar positief bekijken. Er staat iets over natuur in de nota. Dus, zoals al heel wat politiekers vertelden, is er mogelijk een uitweg uit de tunnel. Een groene tunnel hopen wij. En wie weet zetten ze er tijdens een helder moment nog een nulletje bij.

Voor het tweede jaar op rij is ze gestopt. De bron aan de Molenstraat. En dan is het voor ons alarmfase rood. Want dit wil zeggen dat het grondwater op een bedroevend laag peil is gekomen. En dat is echt geen goed nieuws. Niet voor de Broekbeemd, niet voor de natuur en niet voor ons.

Leven

Water is namelijk levensbelangrijk. En we moeten er dan ook, met de voorspellingen die door heel wat slimme koppen worden gemaakt, heel zuinig op zijn. Want een toekomst zonder water is er geen. En toch blijven we dat water, vooral bij ons in het westen, lustig verbruiken. Tegen beter weten in.

Maan

En dan hoor ik net op tv dat onze geelgekuifde vriend van over de grote plas binnen 5 jaar terug op de maan wil staan. Hij gaat, voor alle duidelijkheid, niet zelf (jammer genoeg). Maar een Amerikaanse astronaut en zijn madam (of vriendin, dat was mij niet echt duidelijk). Doel van dit project: de eerste zijn en liefst voor zijn volgende ambtstermijn. Misschien moeten we de mensen die dit plan hebben opgevat er toch even op wijzen dat er op onze aarde ook nog wel wat werk is voor wtenschappers die er zouden in slagen om iemand naar de maan te schieten.

Wij hebben een gek voorstel. Als we nu eens al onze kennis en energie steken in het redden van onze aarde. Te beginnen met het voorzien van water voor iedereen die hier rondloopt. Zo helpen we de aarde niet naar de maan (passend zinnetje, niet?).

Of misschien dat Trumpie-Dumpie ondertussen toch door heeft dat het niet echt de goede richting uit gaat met moeder aarde. En hij alvast een plan B klaar heeft. Tussenlanding op de maan en dan verhuizen naar Mars. Denkfoutje: daar is nu al geen water meer.

Vandaag kregen we van onze conservator nog maar eens de melding dat er iemand het nodig vond om een aantal struiken en bomen met de grove borstel van zijn perceel te verwijderen.

De eigenaar en dader is ons welbekend. Hij is niet aan zijn proefstuk toe en ploegde vorig jaar nog een historisch grasland met de glimlach om en zette er doodleuk mais op. Onze klacht bij de gemeente leverde niets op omdat zij “niet bevoegd” zijn. En bij ANB bleef het ook doodstil. Frustrerend om te zien dat dit allemaal kan en dat geen enkele instantie zich er ook maar iets van aantrekt.

Van een vergunning zal er geen sprake zijn (als dat moest zijn dan zijn we helemaal verkeerd bezig). De ravage werd aangericht in een natuurgebied. En we zitten momenteel ook nog eens midden in het broedseizoen. Driemaal is deze keer geen scheepsrecht. Maar onze “vriend” trekt er zich geen kleurpotloden van aan. Wij blijven gefrustreerd en kwaad achter. En deze boer, hij smoddert gewoon verder.

Misschien toch tijd om zelf in actie te schieten. Want het lijstje van overtredingen en de schade aan de natuur en onrechtstreeks aan elke Wellenaar loopt stilaan hoog op. Misschien moeten we deze natuur-terrorist proberen van zijn ongelijk te overtuigen via gerechtelijke weg. Dit kunnen we toch niet zomaar aan ons laten voorbijgaan. Niet?

Ik zag vorig weekend al mijn eerste koppeltje. En dit weekend stroomden ze weer volop binnen. Elk jaar is het weer verrassend hoe ze plots opduiken vanuit alle windrichtingen. Een duidelijk overwinteringsgebied is er niet echt. Misschien toch eens een paar van zenders voorzien om dit te doorgronden.

Ze verschijnen meestal in kleine groepjes. Hoewel koppels ook voorkomen. Je kan de mannetjes meestal goed onderscheiden van de vrouwtjes. De dwarsverbinding is een goed kenmerk om het geslacht te bepalen, maar ook weer niet altijd. Ik heb dit weekend weer een aantal mannetjes gezien zonder die dwarsverbinding. Het ging telkens om oudere exemplaren. En als je wat geluk hebt zie je ook al hier en daar juvenielen. Mooi om te zien hoe de adulte exemplaren hun kroost dan beschermen.

Wat wel opvalt is dat ze elk jaar sneller en vlotter migreren. Het lijkt wel of ze van een motortje voorzien zijn. Hun routes die ze hier volgen zijn ondertussen wel duidelijk. We hebben ze met genummerde plaatjes aangegeven in het landschap en elk jaar zie je heel mooi hoe ze deze vaste trekroutes perfect volgen. Sommige routes zijn zo populair dat ze echt in zwermen voorbij komen. Je denkt dat ze op elk moment in elkaar zouden haken, maar wonderlijk genoeg blijkt dit zelden of nooit te gebeuren.

De reden waarom ze plots massaal opduiken is nog niet helemaal duidelijk. Maar de bloei van onze fruitbomen is zeker een factor die een rol speelt. Het openbarsten van de botten is vaak het signaal om uit te kijken naar hun komst. Het lijkt wel of ze via één of ander kanaal op voorhand verwittigd worden dat die bloesems er zijn. Toch is dit niet de enige bepalende factor van hun komst. Ik vermoed dat de aanwezigheid van voedsel ook een rol speelt. Voederplekken in de vorm van volgelopen terrasjes en gezellige restaurantjes tonen dit duidelijk aan. En ook schuilplaatsen voor tijdens de nacht zijn denkelijk belangrijk. Zo strijken ze neer in B&B’s of andere locaties waar ze kunnen rusten van hun lange tocht. Maar soms zien we exemplaren die zelf hun schuilplaats meebrengen. Meestal zijn dat exemplaren die uit een verder overwinteringsgebied komen en dus vaak langer onderweg zijn. Maar het is duidelijk dat meer onderzoek nodig zal zijn om hun drijfveren om naar onze streken te stromen volledig te doorgronden.

En plots zijn ze dan weer weg. Ook hier spelen de bloesems duidelijk een rol. De witte en roze kelkblaadjes zijn nog maar net op de grond gevallen of onze regio loopt zo snel leeg als dat hij vol liep. Op een paar verdwaalde exemplaren na vertrekken ze weer naar andere oorden. Om volgend jaar denkelijk weer massaal terug te keren. Een boeiende verschijnsel die bloesem-toeristen.

24.000

Dit weekend liepen er weer heel wat (vaak) gele-hesjes-mensen langs de straten. Niet om op Parijse wijze hun ongenoegen te uiten. Maar om de daad bij het woord te voegen en eigenhandig heel wat Limburgse en Vlaamse bermen zwerfvuilvrij te maken.

En het blijkt een daad die nodig blijft. Jammer maar helaas. Zakken vol met afval “sieren” heel wat foto’s op facebook, kranten en meer plaatsen met daarachter een groep met mensen die al dat afval opraapten en in die zakken deden belanden. Zwerfvuil, het blijft een kwalijke eigenschap van heel wat minder geëngageerde burgers in onze samenleving.

Recidivist

Je afval zo maar ergens in de berm kieperen? Voor velen onder ons onbegrijpelijk. Maar het gebeurt. Elke dag, elk uur, elke seconde is er wel iemand in ons landje die deze daad, denkelijk onbewust van de schade die hij of zij aanricht, uitvoert. Wij ondervonden het aan den lijve toen bleek, bij het terug wandelen naar de vertrekplek van onze zwerfvuil-opraap-actie dat op in een net door ons opgeruimde berm al opnieuw enkele blikjes lagen.

Onze zwerfvuil-rapende vrijwilligers van dit jaar.

Statiegeld

De schreeuw om statiegeld vanuit de maatschappij wordt dan ook steeds luider. Hoewel, ik moet zeggen dat het debat rond dit thema toch maar heel stilletjes of zelfs (die indruk heb ik althans) helemaal niet meer gevoerd wordt. Het laatste wat ik mij herinner is dat ons Joke met heel veel tromgeroffel de komst aankondigde en met diezelfde maar ondertussen stille trom het plan dan liet verdwijnen in de duistere coulissen van het Belgische politieke doolhof. Op dit moment, tenzij ik binnenkort door een opmerkzame statiegeld-debat-volger terecht wordt gewezen, is er volgens mij geen enkele partij die dit thema hoog op haar agenda heeft staan. De lobby van de frisdrankproducenten en andere veroorzakers van verpakkingsleed blijken een stevige hand te hebben in dit thema.

Zelf

Dus doen we het voor de zoveelste keer nog maar eens zelf. Als we met zijn allen stoppen met producten te kopen die als zwerfvuil kunnen gebruikt worden lost het probleem zich vanzelf op. Dan raken we de grote bedrijven die het nodig vinden om hun lobby te gebruiken ondanks het immense probleem van het zwerfvuil waar het hen het meest pijn doet. Ons advies : koop verpakkings-arm of zelf -loos. Niet simpel, maar moeilijk gaat ook. Veel winkelplezier zonder plastiek en andere rotzooi. Laat ons weten of het lukt en geef jouw tips om afval-arm te shoppen zeker door op onze facebook-pagina.