KNOTESSEN EN KNOTBOMEN

In juni ontving ’t Bokje van de gemeente Wellen een bedrag binnen het kader van de coronasubsidie voor Wellense cultuurverenigingen. Dit was een erkenning voor de toegankelijkheid van onze natuurgebieden in tijden van Corona.  ’t Bokje heeft dat geld gebruikt om een omgevallen knotes te conserveren. 

Knotessen zijn een uitstervende cultuursoort. Knotbomen werden al in de middeleeuwen aangeplant als grensafscheiding en beheerd als houtleverancier, dubbel gebruik dus. In onze streken vinden we knotwilgen, knotessen, knoteiken en sporadisch ook knotveldesdoorns terug (zei foto, Grote Beemd, Zavelsteeg). Het essenhout werd gebruikt om stelen te vervaardigen maar ook als brandhout.  Na de tweede wereldoorlog verdween dit gebruik. De knotbomen werden gekapt, verdwenen uit ons landschapsbeeld.  Her en der staan er nog een aantal exemplaren. Het historisch gebruik is zoek. Ze moeten meestal dringend geknot worden.  Knotessen werden bovendien nu ook geveld door de essenziekte. Ze zijn een uitstervende verschijning.  In 2016 velde de grote storm één van de mooiste knotessen.

KUNSTZINNIGE CONSERVATIE

Het is een geslaagde conservatie. In feite is het een afdruk. De kloven van de oude bast alsook de knoesten en verwondingen blijven in detail zichtbaar. De conservator heeft er een eigen betekenis ingelegd. De boom is ingewassen met een vleeskleurige balsem waardoor de boom iets menselijks krijgt. Hier ligt geen dode boom maar een dode mens. Hier ligt een heilige na de kruisafneming, getergd door lijden en smart, verbleekt na het wegstromen van de levenssappen. Over zijn lende is een doek gelegd om de schaamte  te verbergen. De schaamte, van wie, voor wie? Het kunstwerk zal opgesteld worden in de funeraire Sint Rochuskapel van Ulbeek waar ook een andere beroemde boom van Wellen zijn laatste rustplaats heeft gevonden.

WAAR OF NIET WAAR ?

Het verhaal hierboven is deels waar.  

Waar:                   ’t Bokje heeft een coronasubsidie gekregen van de gemeente Wellen !

Waar:                   Er bestaat een beeld van een omgevallen knotes onder naam “Embalmed Twins II (2017)”. Het is een kunstwerk, gemaakt door Berlinde Debruyckere. Het staat op dit ogenblik tentoongesteld in het Bonnefantenmuseum van Maastricht.

Onwaar:              ’t Bokje heeft zelf geen omgevallen knotes geconserveerd. Maar het beeld van de gebalsemde boom van Berlinde Debruyckere riep onmiddellijk een associatie op met het kwijnen en sterven van deze cultuurbomen in ons landschap. Hij zou echt wel een plek verdienen in Ulbeek.

ZOALS HET SCHRIJN VAN DE HEILIGE ODILIA

De boom is tentoongesteld in het Bonnefantenmuseum van Maastricht.  In de brochure van tentoonstelling staat dat hele kunstwerk iets heeft van “.. een reusachtig schrijn dat kan worden rondgedragen in religieuze processie”.  En dan moet ik onmiddellijk terugdenken aan het schrijn van de Heilige Odilia. Dat werd ooit echt rondgedragen in de processies.  Dat schrijn wordt nu beschouwd als meest betekenisvolle kunstwerk uit onze streek. Het is 800 jaar oud. De betekenis ervan werd pas 100 jaar geleden echt ingeschat. Ook dat schrijn werd geconserveerd. Het wordt sinds kort vergrendeld bewaard in de sacristie van de Odulphuskerk van Borgloon. Het Odiliaschrijn  is opgenomen in (het voorstel van) de Vlaamse canon. Verdient onze knotes daar ook geen plaats ??

Laat ons hopen dat het geen 800 jaar gaat duren voor we beseffen wat voor een kunstwerk er in een knotes schuilgaat. Om er nu nieuwe te planten. Nieuwe knotbomen kunnen een antwoord zijn op ons ruimtegebrek en energievraagstuk. Maar dat … is een ander verhaal.

Jan Nuijens

Voorzitter ’t Bokje

Sept. 2021