EVALUATIE VAN DE 1ste GROTE OVERSTROMING VAN DE EEUW VOOR DE NATUURGEBIEDEN IN WELLEN

We hebben een voorproefje gekregen van wat ons denkelijk nog te wachten staat. Nu de ‘zondvloed’ nog vers in het geheugen staat gegrift, is het een goed moment om een evaluatie te maken van de overstroming van 14 en 15 juli 2021 in onze beemd van Wellen. Een paar dagen er voor was het ook al prijs. Maar de tweede keer bleek toch de meest intensieve. We bekijken alles even per stroombekken.

De Herk

• In Berlingen waren er geen melding van overstroming.
• In Herten trad het wachtbekken in werking (achter ANL).  Dat zorgde ervoor dat Wellen centrum net niet overstroomde. In de Dorpsstraat scheelde het maar enkele centimeters. De petanquebaan en de wandelweg achter het gemeentehuis liepen wel onder.
• Achteraf was het niet duidelijk of het wachtbekken van Herten nog een grotere opvangcapaciteit had om een eventuele overstroming in Wellen centrum te vermijden. De VMM onderzoekt dit.
• In de Broekbeemd stroomde de Herk niet in de beemd. Het water kolkte aan Wellenmolen. In het natuurgebied stuwde het regenwater via de Vloedgracht en Broekbeemdgracht wel op vóór Wellen dorp (ter hoogte van het parkje aan het gemeenteplein) en zette delen van de Broekbeemd nabij de dorpskern onder water. Ook daar liep het water net niet over de duiker. Dat regenwater is een zegen voor de functie van de Broekbeemd als klimaatbuffer. Het veen heeft als een spons alles ondertussen opgezogen en zal later zijn afkoelende werking beter kunnen vervullen. Dijken bouwen – om ook hier een bufferbekken van te maken – rond dit natuurgebied zou trouwens zo goed als onmogelijk zijn. De veenlaag leent zich daar niet echt voor.
  De runderen en paarden vonden nog voldoende droge plekken en moesten niet geëvacueerd worden. De paarden zochten het droge op en de runderen schuwden de zompige ruigtes niet. Nieuwe soort op ons lijstje: de goudvis.

In de Grote Beemd treden de gecontroleerd overstromingsgebieden voor de tweede keer in korte tijd – met deze keer duidelijk grotere debieten – in werking.  Na de overstroming werd de geul – in opdracht van VMM – zelfs tijdelijk verdiept.

‘De instroom van een deel van het water uit de Herk in de beemden voorkwam heel wat wateroverlast’

Zowel ten noorden als ten zuiden van de Bodemstraat stroomde het water met kracht over de verlaagde dijksegmenten en zette grote delen van de beemd blank tot tegen de stuwen aan de Bodemstraat en op de grens met Alken. Dit voorkwam dat de Herk in Alken niet overstroomde. De overstromingen bij onze noorderburen in Alken hadden trouwens een andere oorzaak.

Het is afwachten wat voor effect het overstromingswater zal hebben op de flora en fauna van de beemd. Zo stond de waardevolle Papenweide voor de eerste keer voor een langere tijd onder water. Omdat een deel van Wellen nog geen gescheiden riolering heeft is het water dat binnen stroomde in het natuurgebied zeker niet van goede kwaliteit.
De runderen hebben geen probleem gehad. Ze trokken naar de hoger gelegen gronden nabij Graetmolen die niet onder water liepen.
De Graeterbeemd aan de ander oever bleef relatief droog. Het was er alleen nat door het regenwater en de saturatie van de grond. De grazende schapen kwamen dan ook nooit in de problemen.

De Kleine Herk (Vrolingen – Alken)

• In Vrolingen waren de wachtbekkens vóór Wellen dorp volgelopen en hebben zo eventuele wateroverlast voorkomen.
• Aan de Bodemstraat kon de duiker het hoge water niet verwerken.  De kleine Herk leek plots een grote Herk.  Er ontstond een soort van nevenloop langs de Bodemstraat richting middelsloot. De Bodemstraat liep op die plaats onder water.

In Alken, nabij de sporthal, trad de Kleine Herk – ondanks het overlopen aan de duiker aan de Bodemstraat – buiten haar oevers en zorgde daar onverwacht toch voor wateroverlast.

‘Een breuk in de dijk van de Herk was mogelijk de oorzaak van de wateroverlast in Alken’

Een van de hoofdredenen zou kunnen zijn dat vlak voor de betonnen brug richting manege de dijk van de Herk het had begeven. Het water zocht via een maisakker zijn weg naar de Kleine Herk die zo veel te veel water kreeg te verwerken. Het water van de Herk stuwde ook nog eens terug en zette de sportvelden onder water.
Op de Kleine Herk een extra wachtbekken voorzien zou misschien een oplossing zijn? Dit nader bekijken lijkt ons een goede optie.

De Winterbeek:

• Op de Winterbeek vulde het wachtbekken zich achter de begraafplaats aan de Zonneveldweg en zorgde zo dat er verderop geen wateroverlast kwam.

De Spaasbeek (Ulbeek)

• Op de Spaasbeek traden de verschillende wachtbekkens achter de Bottelarij en aan Tervoortstraat in werking en vermeden dat er stroomafwaarts van de bekkens wateroverlast ontstond. Dit was in het verleden ooit anders. Dus de wachtbekken hebben hun functie prima vervuld.

• De duiker onder de Herenstraat bleek opnieuw een ‘bottleneck’ en zette de straat onder water alsook delen van het Klein Uylenbroek. Op zich is een overstroming in het Klein Uylenbroek niet erg, maar natuurlijk wel voor de aanliggende huizen.

‘Het probleem aan de Herenstraat kan met een kleine ingreep opgelost worden’

• In ons biodiversiteitsproject Uylenbroek hadden we aan de gemeente gevraagd om de duiker van de Spaasbeek onder de Herenstraat weg te nemen. De gemeente ging niet in op ons voorstel. Waarschijnlijk gaat de gemeente die vraag terug op tafel krijgen. Het is een zeer kleine ingreep die gemakkelijk door de gemeente zelf zou kunnen uitgevoerd worden. De dienst Waterbeheer van de provincie is bevoegd.   

Op overige plaatsen buiten de valleien was er verspreid overlast door de lokale omstandigheden:

Akkers en tuinen en wegen geraakten gesatureerd door het water. De afvoerbeken en rioleringen kregen het water niet meer verwerkt. Lokaal was er wateroverlast op de meest kwetsbare plaatsen: ondergrondse garages en ondichte kelders liepen vol.  Onrechtstreeks zorgde het stijgend grondwater er voor dat kelders – die niet waterdicht waren – voor natte voeten. Het is opvallend hoeveel het er waren.  Als bijkomstigheid blijken de muggen te profiteren van het water dat overal blijft staan. Er zijn er miljoenen.

De conclusies zijn: 

• De wachtbekkeninfrastructuur heeft gewerkt en zo Wellen dorp behoed van erger. Maar het was op het randje.
• Toch moet de vraag beantwoord worden of het wachtbekken van Herten nog capaciteit heeft ?
• Het knelpunt op de Herenstraat met de Spaasbeek kan – met een beperkte ingreep – snel opgelost worden. (Provincie is bevoegd, de gemeente moet echt aandringen). Het is daar kwestie van even door te duwen.   
• De overstroming van de Kleine Herk moet bestudeerd worden door de instanties. Er is een Bottleneck aan de Bodemstraat die kan opgelost worden maar dat gaat voor problemen blijven zorgen in Alken. De Kleine Herk krijgt veel water van het verharde centrum van Wellen.

‘Een beter waterbeheer is een taak voor iedereen’

Tenslotte moet alles in het werk gesteld worden om overal waterafvoer te temperen en infiltratie te bevorderen. Dat is een taak voor iedereen. Hier moet de knop terug gedraaid worden door duizenden gespreide maatregelen bij besturen en particulieren op te leggen zoals: onthardingen, waterdoorlatende bestrating, wegnemen van duikers, aanplant van hagen en aanleg van grasstroken in landbouwgebieden, bufferstroken rond de beken, verhardingsvrije (voor)tuinen, (grotere) regenwaterputten, maximale infiltratie van water in de hoger gelegen gebieden, enz. Werk aan de winkel.   

Jan Nuijens

Voorzitter ’t Bokje